Elektrik Malzemeleri Bilgisi

ELEKTRİK TESİSATLARINDA KULLANILAN
MAZEMELER

KONULAR
1. PVC (PLASTİK) BORULAR VE BUNLARA AİT EK PARÇALARI
2. SPİRAL (BÜKÜLGEN) BORULAR VE BUNLARA AİT EK PARÇALARI
3. ANTİGRON (NEMLİ YER) TESİSAT MALZEMELERİ
4. SİGORTA YAPISI VE AMPERAJLARI
5. SİGORTA ÇEŞİTLERİ (W OTOMATLAR, KAÇAK AKIM RÖLELESİ)
6. DUY VE ŞEŞİTLERİ
7. PRİZ VE FİŞ ÇEŞİTLERİ
8. LAMBALAR, ÖZELLİKLERİ VE STANDART GÜÇLERİ
169
3. SINIF ELEKTRİK TESİSATÇILIĞI
ELEKTRİK TESİSAT BİLGİSİ
9.1 PVC (PLASTİK) BORULAR VE BUNLARA AİT EK
PARÇALARI
Piyasada plastik borular sert termoplastik ( PVC ) malzemeden yapılır. Plastik
borular, korozyon ve aşınmaya karşı dayanıklıdır. Bundan dolayı genellikle sıva altı
ve sıva üstü tesisatlarda zayıf akım tesisatları ile radyo ve televizyon anten tesisatlarında yaygın olarak kullanılır.
Genleşme katsayısı fazla olan PVC borular sıva altı tesisatlarda kullanıldığında
sıvanın çatlamasına veya dökülmesine neden olur.
14, 18, 26 ve 37 mm ebadında iç çapa sahip olan plastik borular değişik boylarda üretilir. Piyasada 3 metrelik plastik boruların yanında rulo halinde yüzlerce metrelik plastik borular mevcuttur.
9.1.1. Plastik Borulara Ait Ek Parçaları
Plastik boru ile yapılan tesisatlarda aşağıda isimleri yazılı olan ek parçaları kullanılır;
• Dirsek
• Kroşe ve kablo tutucuları
• Anahtar ve Buat kasası
9.1.1.1 Dirsek
Plastik boruların doğrultu değiştirdiği yerlerde kullanılan ek parçasıdır. Dirsekler boruların iç çapı ve eğimine göre 90 ve 120 derecelik olmak üzere iki farklı
biçimde yapılır. Dirsekler, boruların dış dış kısmına geçirilerek kullanıldığı için ağız
kısımları; içine boru girmesi için geniş, orta kısımları ise dar yapılır.
9.1.1.2 Kroşe ve Kablo Tutucuları
Plastik boru ve parçalan sıva üstü tesisat yapımında duvar veya tavana kroşe, kablo tutucuları veya özel çivi yardımı ile monte edilir. Kroşe ve kablo tutucuları
plastik borular gibi PVC özellikli sert malzemeden üretilir. Kroşelerin çaplan kullanılacağı plastik borunun çapma eşittir.
Anahtar ve Buat kasası: Sıva altı ve sıva üstü tesisatlarda iletken bağlantılarının
yapılması ve dağıtım işlemlerinde 5-7 cm çapında yuvarlak buatlar kullanılır. Sıva
üstü tesisatlarda PVC malzemeden yapılan 8×8, 10×10. 15×15, 20×20 cm ebatlarında
buatlar kullanılır. İletken bağlantı işlemleri tamamlandıktan sonra buatların üzerine
kapaklan geçmeli olarak tutturulur.
170
3. SINIF ELEKTRİK TESİSATÇILIĞI
ELEKTRİK TESİSAT BİLGİSİ
9.2 SPİRAL (BÜKÜLGEN) BORULAR VE BUNLARA AİT EK
PARÇALARI
Spiral ( bükülgen ) borular metal ve yalıtkan gereçlerden üretilirler. Metalden
yapılan bükülgen borular kurşunlanmış çelik saclardan meydana gelir. Çelik şerit
levhaların birer kenarı geçmeli sarmal biçimde sarılarak boru biçimine getirilir.
Metalden yapılan spiral ( bükülgen ) borunun iç ve dış yüzeyinde koruyucu ve
yalıtıcı özelliği olan bir tabaka bulunmaz. Bundan dolayı günümüzde fazla tercih
edilmeyen bir boru şeklidir.
Yalıtkan malzemelerden yapılan bükülgen borularda ise PVC özelliğine sahip
olan malzemeler kullanılır. Bu sayede bükülgen borulara istenilen şekil verilebilir.
Günümüzde yaygın olarak kullanılan bükülgen borular, kolon hatları, kiriş dönüşleri
ve motor girişleri gibi elektrik tesislerinin kıvrımlı olan bölümlerinde özellikle tercih
edilmektedir.
Spiral boruların iç çapları 11, 13.5, 16,21,29,36,48 mm ebatlarında üretilir.
Resim 9.1 Spiral boru türleri
9.3 ANTİGRON (NEMLİ YER) TESİSAT MALZEMELERİ
Nemli yerlerde kullanılan malzemeler kuru yerlerde kullanılan malzemelere
oranla farklı özelliklere sahiptir.
Bu özelliklerden bazıları şunlardır:
• Antigron tesisat malzemeleri (anahtar, buat, priz ve duylar) nem ve gazların
bu parçaların içerisine girmesini engelleyecek biçimde imal edilirler.
• Antigron tesisatta kullanılacak olan iletkenler nem ve gazların olumsuz
etkisinden korunacak biçimde üretilirler.
• Antigron tesisatın yapımı, diğer tesisat çeşitlerine göre daha fazla dikkat ve
özen gerektirir.
171
3. SINIF ELEKTRİK TESİSATÇILIĞI
ELEKTRİK TESİSAT BİLGİSİ
Antigron tesisatta kullanılan malzemeler ve bu malzemeler hakkında kısa bilgiler aşağıda belirtilmiştir:
9.3.1 Antigron Anahtar ve Prizler
Bu malzemeler yapı olarak döküm veya bakalitten imal edilirler. Günümüzde yaygın olarak bakalitten yapılan türleri daha fazla tercih edilmektedir. Antigron
anahtar ve prizlerin iletken giriş kısımları lastik conta ve rekorla donatılmıştır. Prizlerin ön kısımları yaylı bir kapakla kapatılmıştır. Böylece nem ve gazın anahtar ve
prizin içerisine girmesi önlenmiş olur. Anahtar ve priz kutuları genellikle yuvarlak
tipte imal edilirler.
Resim 9.2 Sanayi tipi Antigron piriz
9.3.2 Buatlar ( ek kutuları )
Nemli yer malzemeleri ile yapılan tesisatlarda buatlar genellikle font veya
bakalitten yapılır. Buatların kapaklarında nemin girmesini önleyecek biçimde lastik
conta bulunur. Ayrıca buatların giriş yerlerinde nem ve gazların buat içerisine girmesini önlemek için lastik conta ve rekor bulunur. Nemli yer tesisatında kullanılacak
olan iletkenin kesit ve dış çapma göre buatların yuvarlak ve dikdörtgen biçiminde
şekilleri vardır. Ayrıca Buatlarda sayısı 1 ile 8 arasında değişen iletken giriş kısmı vardır.
Resim 9.3 Antigron tesisatta kullanılan buatlar
172
3. SINIF ELEKTRİK TESİSATÇILIĞI
ELEKTRİK TESİSAT BİLGİSİ
9.3.3 Lamba Gövdeleri
Lamba gövdelerinin iletken giriş kısmında diğer malzemelerde olduğu gibi
rekor ve contalar mevcuttur. Bu parçaların dışında cam fanusla gövdenin birleştiği
yüzeyde lastik conta bulunur. Lamba gövdesi üzerinde iletken girişleri için iki ayrı
giriş ünitesi vardır. Tesisatta kullanılacak olan iletken başka alıcıları da çalıştırmak
üzere devam edecekse lamba gövdesi üzerinde bulunan ünitelerden birisi giriş, diğeri ise çıkış olarak kullanılır.
Resim 9.4 Antigron armatür
9.3.4 Kelepçeler
Nemli yer tesisatlarında kullanılan kelepçeler, paslanmaya karşı dayanıklı madenlerden veya bakalitten yapılır. Madeni kelepçelerin yüzeyi, çinko veya kadmiyum ile kaplanır.
9.4 SİGORTA, YAPISI VE AMPERAJLARI
Elektrik devrelerinde besleme hatlarını kısa devre akımı ve fazla yüklere karşı korumak için sigorta adını verdiğimiz devre elemanı kullanılır. Sigortalar elektrik
devrelerine seri olarak bağlanırlar. Sigortalar elektrikle çalışan alıcılarla birlikte bu
alıcıları kullanan bireyleri elektrik kazalarının olumsuz etkisinden korumaya yararlar.
Elektrik devrelerinde akımın belli bir sınırın üzerine çıkması durumunda devreyi açarak sistemdeki alıcıları koruyan devre elemanına sigorta adı verilir.
9.4.1 Sigorta Çeşitleri
9.4.1.1 Buşonlu Sigorta
Buşonlu sigortalar gövde, buşon, buşon kapağı parçaların birleşiminden oluşmuştur
173
3. SINIF ELEKTRİK TESİSATÇILIĞI
ELEKTRİK TESİSAT BİLGİSİ
Resim 9.5 Buşonlu sigorta
• Gövde
Gövde sigortanın bağlanacağı yere tutturulmasını sağlayan kısımdır. Ayrıca
gövde sigortayı oluşturan parçaların birleşiminden oluşur. İletken bağlantılarının
olduğu kısımdır.
Resim 9.6Buşonlu sigorta gövdesi
• Buşon
Resim 9.7 Buşon
Akımı kesme düzeneğinin bulunduğu kısma buşon denir. Buşonlar, 6, 10, 16,
174
3. SINIF ELEKTRİK TESİSATÇILIĞI
ELEKTRİK TESİSAT BİLGİSİ
20, 25,35, 50, 63, 80, 100 amper değerlerinde üretilir. Buşon şu parçaların birleşiminden oluşur.
• Buşon gövdesi: Telin erimesi sırasında oluşan ısıya dayanacak şekilde
porselenden yapılmıştır.
• Sigorta teli: Değişik akım değerlerinde üretilmiş teldir.
• Kuvars kumu: Eriyen telin oluşturduğu sıcaklığın olumsuz etkisini azaltmak
için kullanılan maddedir.
• Alt ve üst kapaklar: Buşonun iki ucunda bulunur. Dip kontak ile üst kontak
arasında iletimi sağlamaya yarar.
• Sinyal pulu: Buşon içindeki ince telin uç kısmına takılır. Telin kopmasıyla
yaylı fırlatma düzeneği sayesinde pul yerinden fırlar. Sinyal pulcuğu,
her akım değeri için ayrı bir renkte boyanmıştır. Buşonun kaç amperlik
olduğu sinyal pulcuğuna bakılarak anlaşılır. Pul renklerinin akım karşılıkları
şöyledir: yeşil 6A; kırmızı 10A; gri 16 A; mavi 20 A; sarı 25 A; siyah 35 A;
beyaz 50 A; bakır rengi 63 A
• Buşon Kapağı: Yalıtkan bölümü porselenden, iletken kısmı pirinçten
yapılan parçadır. Buşon kapağının üstünde yuvarlak bir cam bulunur.
Bu cam, sigortanın atması anında sinyal pulcuğunun fırlayarak yakında
bulunan kişilere zarar vermemesi için konmuştur.
Resim 9.8 Buşon kapağı
9.4.1.2 Otomatik Sigorta
Otomatik sigortalar, bağlı bulunduğu elektrik devresini aşırı akım ve kısa devrelere karşı korur. Devrenin kolayca açılıp kapatılmasına imkân sağlar. Herhangi bir
arıza durumunda devreyi açan cihaz, kol yukarı kaldırılarak devreye sokulur. Koldan
bağımsız açtırma düzeni, arıza devam ettiği sürece devreyi yeniden açacaktır. Uygu-
175
3. SINIF ELEKTRİK TESİSATÇILIĞI
ELEKTRİK TESİSAT BİLGİSİ
lamada kullanılan otomatik sigortalar L (B) ve G (C) tipi olmak üzere iki tipte üretilir.
L tipi sigortalar, aydınlatma ve priz tesislerinde; G tipi sigortalar ise motor koruma
devrelerinde kullanılır.
Uygulamada kullanılan otomatik sigortalar 6, 10, 16, 20, 25, 35, 40, 45, 50 amperlik değerlerde üretilmektedir. Üç fazlı motorların korunmasında kullanılan otomatik sigortaların mandalları birbirine akuple edilir. Bu sayede fazın birisinin bağlı
olduğu sigorta attığında üç fazın akımı da kesilir.
Resim 9.9 Otomatik sigorta
Resim 9.10 Otomatik sigortanın yapısı
• L Tipi
L tipi sigortalar aydınlatma ve priz tesislerinde kullanılır. L tipi sigortalar aşırı
akım durumunda hemen atar.
• G Tipi
G tipi sigortalar motor koruma devrelerinde kullanılır. G tipi sigortalar gecikmeli olarak devreyi açar. Motorlar kalkış anında normal akımlarının birkaç katı değerde aşırı akım çekerek çalışmaya başladıklarından bu tip alıcılarda gecikmeli atan
otomatik sigortalar tercih edilir.
176
3. SINIF ELEKTRİK TESİSATÇILIĞI
ELEKTRİK TESİSAT BİLGİSİ
9.4.1.3 Bıçaklı Sigorta
Bıçaklı sigortalar 120 KA’ya kadar kısa devre akımlarını kesecek güçtedir. Anma
gerilimleri 500 V AC ve 440 V DC anma akımları ise 630 A’ya kadar olan bıçaklı sigortalar trafo, kablo, şalter, pano gibi birçok cihaz ve tesisi aşırı yükleme ve kısa devreye
karşı emniyetle korur
Resim 9.11 Bıçaklı sigorta
• Sigorta Altlığı
Sigorta buşonlarının bağlandığı malzemelerdir. Altlıkların bağlantı yerleri klemensli veya cıvatalıdır. Elektrolitik bakırdan üretilen bıçaklı sigorta altlıklarının yaylı
kontakları kendi sıkma ve yaylanma özelliklerine ek olarak özel çelik yaylarla takviye
edilmiştir. Kontakların sıkma gücü TSE’nin öngördüğü değerlerde olmalıdır.
Resim 9.12 NH Bıçaklı Sigorta Buşon ve Altlığı
177
3. SINIF ELEKTRİK TESİSATÇILIĞI
ELEKTRİK TESİSAT BİLGİSİ
• Buşon
Akımın üzerinden geçtiği kısımdır. Buşon, porselenden yapılmış bir gövde ve
bunun iki ucuna monte edilmiş bıçaklardan oluşmuştur. Bıçaklar, gövde içinden eriyen tel ile birbirine bağlanmıştır.
• Sigorta Pensi
Sigorta buşonlarının takılıp çıkartılmasında kullanılan gereçtir. Sigorta pensi ile sigorta söküleceği zaman bu elemanın üzerindeki düğmeye basılır. Düğmeye
basıldığında sigorta pensin ısırma düzeneği açılır. Düğmeden el çekildikten sonra
eleman geriye doğru çekilecek olursa altlığa takılı olan NH buşon yerinden çıkar.
Resim 9.13 NH bıçaklı sigorta pensi (ellik)
9.5 SİGORTA ÇEŞİTLERİ (W OTOMATLAR, KAÇAK AKIM
RÖLELESİ)
Anahtarlı otomatik sigortalar çok az yer kaplamaları ve dar yapıları nedeniyle
günümüzde en fazla tercih edilen bir sigorta çeşididir. Anahtarlı sigortalara piyasada W otomat adı verilmektedir. W otomatlar özellikle raylar üzerine yapısında bulunan tırnaklar aracılığı ile tutturulur. Bu sigortaların mekaniki ömürleri yaklaşık olarak
20.000 kez açıp kapamaya olanak sağlamalıdır. Kontakları ark ve kaynamaya karşı
dayanıklı olduğundan W otomatlar enerji sistemlerinde güvenle tercih edilmektedir.
Otomatik sigortalar, bağlı oldukları elektrik devresini kısa devre ve aşırı akımlara W karşı koruyarak, devrenin kolayca açılmasına olanak sağlarlar.
178
3. SINIF ELEKTRİK TESİSATÇILIĞI
ELEKTRİK TESİSAT BİLGİSİ
W otomatlar kullanım yerlerine göre TS 5018 standardına uygun olarak B ve
C tipi olmak üzere değişik biçimlerde üretilirler. B tipi W otomatlar ev aydınlatması,
priz ve kumanda devrelerinde C tipi sigortalar ise transformatör ve flüoresan lamba
gibi endüktif yüklerde kullanılır.
Herhangi bir arıza anında devreyi açan cihaz, kolu yukarı kaldırılarak devreye
sokulur. Koldan bağımsız açtırma düzeni arıza devam ettiği sürece devreyi yeniden
açar.
Resim 9.14 W otomatlar
9.5.1 Kaçak Akım Rölesi
Elektrik tesisatında küçük görülen; ancak zararları bakımından hiç de küçümsenmeyecek kaçak akımları fark ederek devreyi açan anahtarlara kaçak akım koruma anahtarları (diferansiyel koruma cihazı) denmektedir.
Kaçak akım koruma anahtarları, herhangi bir tesisatın hattından gelen ve dönen akımların toplamının sıfır olması esasına göre çalışır. Normal bir tesisatta gelen
akımların meydana getirdiği manyetik alanla giden akımların meydana getirdiği
manyetik alan birbirine eşit ve zıttır. Burada tesisatın bir veya üç fazlı olması sonucu
değiştirmez. Kaçak akım koruma anahtarının akım bobini, bir fazlı devreler için faz
ile nötr, içinden geçecek şekilde bağlandığından, tesisata gelen ve giden akımların
bileşkesinden etkilenmektedir.
Belirttiğimiz gibi gelen ve giden akımlar birbirine eşit ise bileşke alan sıfır olacağından, cihazın akım bobinine etki eden alan bulunmayacaktır. Ancak tesisatın
herhangi bir yerinden küçük bir kaçak (hata akımı) akım varsa, gelen akım giden
akıma eşit olmayacağından cihazın akım bobini üzerinde fark alanı (bileşke alan)
179
3. SINIF ELEKTRİK TESİSATÇILIĞI
ELEKTRİK TESİSAT BİLGİSİ
meydana gelerek bir emk endükler. Bu emk, kaçak akım koruma anahtarının açma
sınırına (30 mA) ulaştığında devreyi otomatik olarak kesmektedir. 300- 500 mA’de
devreyi açanlar yangın koruma anahtarı olarak isimlendirilir. Kaçak akım koruma
anahtarı evde ve işyerinde tesisatın ana girişine, yangın koruma anahtarları ise ana
kolon hattı girişine bağlanmalıdır.
Toroidal ölçüm trafosu içerisinden faz ve nötr iletkenleri geçirilir. Elektrikteki
temel kural gereği akım fazdan çıkar nötre döner. Normal şartlar altında (kaçak yoksa) çıkan akım giren akıma eşittir. Bu eşitlikten ötürü ölçüm transformatöründen
geçen bileşke akım 0 dır. Burada indüklenen gerilimde haliyle 0 olduğundan sistem
çalışır haldedir. Eğer fazdan gövdeye bir kaçak olursa nötre dönen akım faz-kaçak
akım olacaktır. Artık faz-nötr bileşke akım toplamı 0 değildir bu değer 30 mA’ i aştığı
anda ölçüm trafosunda gerilim indüklenir ve röle devreyi açtırır.
Şekil 9.1 Kaçak akım rölesinin tesisata bağlantısı
9.6 DUY VE ÇEŞİTLERİ
Elektrik lambalarını besleme devrelerine bağlamak için duy adını verdiğimiz
eleman kullanılır. Duylar lamba başlığının yapılış şekline göre süngülü duy ve vidalı
duy olmak üzere ikiye ayrılır.
180
3. SINIF ELEKTRİK TESİSATÇILIĞI
ELEKTRİK TESİSAT BİLGİSİ
9.6.1 Süngülü Duylar
Süngülü duyların içerisinde iki adet oyuk bulunur. Bu oyuklara takılacak olan
lambaların iki yanında birere çıkıntı bulunur. Lambaların çıkıntılı olan kısımları süngülü duyun oyuklarına yerleştirildikten sonra sağa doğru çevrilerek lambanın duya
yerleşmesi sağlanır.
Süngülü duylar gövde ve dış muhafaza kısmı olmak üzere iki ayrı parçadan
meydana gelir. Gövde kısmı genellikle bakalitten yapılır. Gövde üzerinde yan ve dip
kontaklar bulunur. Kontakların üzerinde iletkenlerin bağlanacağı vidalar vardır.
Lamba başlıklarının takıldığı dış muhafaza kısmı ise bakalit veya bronzdan yapılır.
Süngülü duylar kullanıldıkları yer ve gerilimin büyüklüğüne göre; B-10, B-15
ve B-22 tiplerinde üretilir.
B (bayonet) ifadesi duylarda, duyun içerisine giren lamba başlığının çapını
mm olarak belirten bir ifadedir.
B-10 tipi duylar; 3-24 volt, B-15 duylar; 25-110 volt, B-22 duylar ise 110 ve daha
büyük gerilim değerinde kullanılır.
Süngülü duylar, dikiş makineleri, otomobil, tren, otobüs, teleferik ve deniz
araçları gibi ulaşım araçları ile sarsıntılı yerlerde kullanılır.
9.6.2 Vidalı Duylar
Vidalı duylarda kullanılan lamba başlıklarına ve duy içerisine diş açılmıştır.
Lambalar duylara vidalanarak takılır. Vidalı duylarda, süngülü duylarda olduğu gibi
gövde ve dış muhafaza kısmından meydana gelir. Bu duy çeşidi de kullanılan lamba
gerilimi ve gücüne göre: minyonet duy, minyon duy, normal duy ve goliat duy olmak üzere dört gruba ayrılır.
9.6.2.1 Minyum Duy
Bu duylar piyasada E-5, E-10, E-14 ve E-17 sembolleri ile gösterilirler. E-5 ve
E-10 türleri 24 volta kadar olan gerilimlerde, E-14 ve E-17 türleri ise 110, 220, 380
voltluk gerilimlerde kullanılır.
Minyon duyun üzerinde yazılı olan E harfi başlığın Edison vidalı olduğunu, 17
rakamı vidanın dış çapını ( mm ), 25 rakamı başlığın yüksekliğini ( mm ), 17 rakamı
ise yaka çapını ( mm ) olarak gösterir.
9.6.2.2 Normal Duy
Bu duy çeşidi piyasada E-27 olarak bilinir. Normal duylar 110-220 voltluk gerilimlerde çalışan 15W, 25W, 40W, 60W, 75W, 100W ve 150W gücündeki lambaları
181
3. SINIF ELEKTRİK TESİSATÇILIĞI
ELEKTRİK TESİSAT BİLGİSİ
besleme devrelerine bağlamak için kullanılır.
Normal duylar E-27 / 25, E-27 / 27, E-27 / 51 x 39 gibi ölçülerde üretilirler.
Normal duylar yapıldıkları gereçlere göre bronz, porselen ve bakalit olmak
üzere üç ayrı kısımda üretilir

Resim 9.15 Bronz duy Resim 9.16 Porselen duy
Resim 9.17 Bakalit duy
Normal duylar kullanıldığı yere göre asma, tavan, duvar, bahçe, donanma ve
bracol duy olarak da isimlendirilir.
9.7 PRİZ VE FİŞ ÇEŞİTLERİ
9.7.1 Fişler
Fiş, bir aygıt veya uzatma kablosundaki iletkenleri, prizdeki kontaklar aracılığı ile elektrik tesisi iletkenlerine birleştirmeyi veya bunlardan ayırmayı sağlayan bir
araçtır.
182
3. SINIF ELEKTRİK TESİSATÇILIĞI
ELEKTRİK TESİSAT BİLGİSİ
9.7.1.1 Yapıları Bakımından Fiş Çeşitleri
Normal fiş, topraklı fiş, üç fazlı fiş, telefon fişi, yeni sistemde Amerikan ve Avrupa fişleri (bu fişler adaptör ile bizim kullandığımız prizlere dönüştürülmektedir)
olmak üzere çeşitleri kullanılmaktadır. Fiş gövdesi bakalit, sert PVC, termoplastikten
yapılmaktadır. Fiş kontakları pirinçten yapılmaktadır.
Resim 9.18 Normal, topraklı ve telefon fiş
Resim 9.19 Üç fazlı yuvarlak ve yassı fişler
9.7.1.2 Enerji Alış Şekillerine Göre Fiş Çeşitleri
Erkek fiş, dişi fiş olmak üzere çeşitleri bulunmaktadır.
Resim 9.20 Dişi fişler
183
3. SINIF ELEKTRİK TESİSATÇILIĞI
ELEKTRİK TESİSAT BİLGİSİ
Resim 9.21 Çoğaltıcı fişler
9.7.2 Prizler
Elektrik cihazlarına, bir elektrik devresinden fiş aracılığı ile doğrudan veya
uzatma kablosu ile enerji alınması için kullanılan araçtır. Dış çerçevesi sert PVC madde, bakalit veya termoplastik malzemeden yapılmıştır, enerjinin bağlanacağı kontak
yuvaları düzeneği, yanmaz özellikli PVC veya porselen malzemenin içinde bulunmaktadır.

Resim 9.22 Sıva altı piriz Resim 9.23 Sıva üstü piriz

Resim 9.24 Antigron piriz Resim 9.25 Üç fazlı yassı priz
184
3. SINIF ELEKTRİK TESİSATÇILIĞI
ELEKTRİK TESİSAT BİLGİSİ
Resim 9.26 Grup prizler
9.7.2.1 Yapıları Bakımından Priz Çeşitleri
Yapıları bakımından prizler; normal, ups, topraklı, üç fazlı, telefon, data, müzik
yayın, uydu tv prizi olmak üzere çeşitleri vardır.
Resim 9.27-a Priz çeşitleri
185
3. SINIF ELEKTRİK TESİSATÇILIĞI
ELEKTRİK TESİSAT BİLGİSİ
Resim 9.27-b Priz çeşitleri
9.8 KLEMENS ÇEŞİTLERİ, KABLO PABUÇLARI
Elektrik tesislerinde iletkenleri birbirine eklemek için kullanılan ek parçalarına
klemens adı verilir.
İç Tesisat Yönetmeliğine göre yapılan tesisatlarda eklemelerin klemenslerle
yapılması zorunludur. Kullanılacakları yerin şekline göre klemensler çeşitli biçimlerde üretilirler ve bu üretim şekline göre isim alırlar.
Bunları aşağıdaki gibi sıralamak mümkündür;
• Sıra ve lüstr klemensler ( düz klemens )
• Simit klemens ( buat klemensi)
186
3. SINIF ELEKTRİK TESİSATÇILIĞI
ELEKTRİK TESİSAT BİLGİSİ
• Şapkalı klemens
• Vidalı (tırnaklı) klemens, Bakır boru klemensi
• Paratoner ( düz hat) klemensi, U ( kayık ) klemensi ve T klemens
• Ray klemensler
9.8.1 Klemensler
9.8.1.1 Düz Klemensler (lüstr, sıra klemensler)
Avize uçlarında ve ek kutularının ( buat) içlerinde iki iletkeni birbirine eklemek
için lüstr veya sıra klemensler kullanılır. Düz klemenslerin iletken kısımları pirinçten,
yalıtkan kısımları ise porselen, bakalit veya plastikten yapılır. Lüstr klemensler 1-2-3’
lü olarak yapılırken sıra klemensler ise 12 li sıra halinde üretilir.
Düz klemensler 1,5 mm2
ve 2,5 mm2
kesitine sahip olan iletkenleri eklemek
için tercih edilir.
Resim 9.28 Lüstr ve sıra klemens
Resim 9.29 Bara klemens
Resim 9.30 Durdurucu klemens
187
3. SINIF ELEKTRİK TESİSATÇILIĞI
ELEKTRİK TESİSAT BİLGİSİ
Resim 9.31 U klemens
9.8.1.2 Simit Klemensler
Simit klemensleri ek kutularının içerisinde iki iletkeni birbirine eklemek için
kullanılır. Bu klemenslerde yalıtkan olarak bakalit veya porselen tercih edilir.
Simit klemenslerin iletken kısımları bakır veya pirinçten yapılırken, yalıtkan kısımları ise porselen veya bakalitten tercih edilir.
Piyasada simit klemensler ek yapılacak iletkenin kesit ve sayısına göre
3 x 2,5 mm2
, 4×4 mm2
veya 2×6 mm2
şeklinde satılır.
9.8.1.3 Şapkalı Klemensler
Sabit tesislerde küçük kesitli iletkenlerin birbirlerine eklenmesinde şapkalı
klemensler kullanılır. Bu klemenslerin içerisine bakırla kaplanan çelik spiral yerleştirilmiştir. Şapkalı klemenslerin dış yüzeyleri yalıtkan özelliği gösterir. 0,75 mm2
veya
1 mm2
kesitinde uçları açılmış olan ince kesitli iletken uçları klemensin içerisine bükülmeden itilir. Klemens vidaların dönüş yönünde çevrilir. Böylece iletkenlerin birbirleriyle ekleri yapılmış olur.
Eklenen kısımların sökülmesi için klemensin ters yönde çevrilmesi yeterlidir.
9.8.1.4 Vidalı Klemensler (tırnaklı) ve Bakır Boru Klemensler
Bu klemens çeşitleri genellikle havai hatlarda kullanılırlar. Pirinçten üretimi
yapılan ve vida ile sıkıştırılan bu klemenslerle ek yapmak için özel mengenelere gereksinim vardır.
Paratoner klemensi (düz hat), Bakır boru klemensi ve U (kayık) ve T klemensi
Bu klemens türleri bina içinde yapılan elektrik tesisatlarında yalıtılmış olan iletkenlerin eklenmesinde veya ek alınmasında kullanılır.
Düz hat ve U klemensleri iletkenlerin eklenmesinde, T klemensi ise ek alımında kullanılır. U klemenslerde klemens yuvası olarak bakalitten yapılan koruncaklar
tercih edilir. Bu klemensler de simit klemensler gibi ek yapılacak olan iletkenin ke-
188
3. SINIF ELEKTRİK TESİSATÇILIĞI
ELEKTRİK TESİSAT BİLGİSİ
sitine göre satılırlar. Bu klemenslerde ek yapıldıktan sonra ek yerleri mutlaka lehimlemelidir.
9.8.1.5 Ray Klemensler
Birbirinden ayrı konumda bulunan iletken elemanların kontak yapmaksızın
emniyetli bir şekilde birbirlerine bağlantısında ray klemensler kullanılır. Ray klemenslerin dış gövde kısmı yalıtkan termoplastik özellikli malzemeden yapılır. Genellikle elektrik panolarında bir ray üzerinde yan yana sıralanarak blok halinde kullanılır. Endüstride ray klemensler kullanım amaçlarına göre geçiş klemensi, topraklama
( PE ) klemensi, Nötr ( N) ayırma klemensi ve sigortalı klemens olarak sınıflandırılır.
9.8.1.6 Kablo Pabuçları
Çok telli ve kalın kesitli olan iletkenleri sigorta uçlarına, elektrikli aygıtların
terminal uçlarına veya şalter bacaklarına doğrudan doğruya bağlamak çok güç ve
zor bir iştir. Bu zorluğu ortadan kaldırmak, iletkenleri kolaylıkla birbirlerine eklemek
ve iyi iletkenlik sağlamak için bakırdan yapılan ve kablo pabucu olarak adlandırılan
malzemeler kullanılır.
Kablo pabucu ile ek yapmak için ilk önce, eklenecek olan iletkenin uçları kablo
pabucunun silindirik olan kısmına yerleştirilir. Daha sonra iletkenle kablo pabucu
bir pürmüz yardımı ile birbirine lehimlenir. Böylece ucuna kablo pabucu takılı olan
iletken kolaylıkla istenen aygıtın terminal ucuna bağlanabilir.
Piyasada kablo pabuçları iletken kesitine göre 10 mm2
, 35 mm2
, 70 mm2
veya
120 mm2
şeklinde isim alırlar.
Resim 9.32 Değişik kablo pabuç türleri
189
3. SINIF ELEKTRİK TESİSATÇILIĞI
ELEKTRİK TESİSAT BİLGİSİ
9.9 LAMBALAR, ÖZELLİKLERİ VE STANDART GÜÇLERİ
Elektrik enerjisini ışık enerjisine çeviren gereçlere kısaca, lamba veya ampul
denmektedir.
9.9.1 Lamba Çeşitleri
Akkor flamanlı, fluoresant, cıva buharlı, sodyum buharlı, metal buharlı, halojen, neon, led lambalar olmak üzere çeşitleri vardır. Bu ampullerden en çok kullanılan akkor flamanlı ve fluoresant ampullerin iç yapısı incelenecektir.
9.9.1.1 Akkor Flamanlı Ampul İçyapısı
Elektrik akımı bir iletken üzerinden geçince, iletkenin cinsine bağlı olarak değişen bir ısı ve daha fazla akım geçirilirse, iletken akkor hale geleceğinden ısı ile birlikte ışıkta saçmaya başlar. Ancak bu işlem açık havada yapıldığında, kısa zamanda
iletkenin kopmasıyla neticelenir. Bu işlem, ışık elde etmek için kapalı bir ortamda ve
özel seçilmiş gazların içinde yapılmalıdır.
Akkor flamanlı lambaların kızaran teli tungsten (volfram) metalinden yapılmıştır.
Flamanın yapılışı çok basit olmayıp önemli teknolojik aşamalardan geçmektedir. Tungsten metalinin ergime derecesi yüksektir. 3410 ºC derecede eritilemediğinden sıkıştırılarak ve ezilerek işlenmektedir. Bu işlemler sonucunda boyu 2 metreye,
çapı 1 mm’ye getirilen tungsten metali yapılan çok ince işçilik ve teknoloji ile, boyu
uzatılmış çapı da inceltilmiştir.
220 volt 15 wattlık lambanın flaman kalınlığı 15 mikron uzunluğu ise 30 cm’dir.
Yaklaşık 1000 saat ömrü olan akkor flamanlı ampuller daha çok iç aydınlatmada kullanılır. Isı kayıpları fazladır, fazla güç harcarlar. Bu sakıncalarına rağmen
üstünlükleri de vardır; maliyeti ucuzdur, ürettikleri ışık yönlendirilebilir, ışık ayarı
yapılabilir, az yer kaplarlar.
Resim 9.33 Halojen Ampuller
190
3. SINIF ELEKTRİK TESİSATÇILIĞI
ELEKTRİK TESİSAT BİLGİSİ
Şekil 9.2 Akkor flamanlı ampul iç yapısı
9.9.1.2 Fluoresant Ampul İçyapısı
Silindirik bir cam boru şeklinde yapılan fluoresant ampulün, her iki başında
tungstenden yapılmış çift sarımlı flamanlar vardır. Flamanlar ısındığında elektron
yayma özelliği kazanması için üzerleri oksit tabakası ile kaplanmış ve uçları lamba
başlığı üzerindeki lamba ayaklarına bağlanmıştır. Boru şeklindeki cam tüpün iç yüzeyi flüoresan ve fosfor madde ile kaplanmış ve tüpün içindeki hava alınarak yerine
argon gazı doldurulmuş, küçük bir damla da cıva konulmuştur.
Fluoresant ampulün üstün özellikleri şunlardır; ürettikleri ışık miktarı fazladır,
ömürleri uzundur, ısı şeklindeki kayıpları azdır, az güç harcarlar.
Fluoresant ampullerin olumsuz tarafları da vardır; armatürünün ilk kuruluş
maliyeti fazladır, çok yer kaplarlar, ürettikleri ışık yönlendirilemez, düşük gerilimlerde çalışmazlar, üç fazlı aydınlatmada gerekli önlem alınmazsa stroboskopik (göz yanılması- dönen parçaların duruyormuş gibi görünmesi) oluşur.
191
3. SINIF ELEKTRİK TESİSATÇILIĞI
ELEKTRİK TESİSAT BİLGİSİ
Şekil 9.3 Fluoresant ampul iç yapısı
Fluoresant ampullerin, düz uzun boy (36- 40 W), kısa boy (18- 20 W), dairesel
(32 W) ve tasarruflu (kompakt 8- 10- 14- 18- 20- 24 W) olarak çeşitleri vardır.
Resim 9.34 Fluoresant ampuller
192
3. SINIF ELEKTRİK TESİSATÇILIĞI
ELEKTRİK TESİSAT BİLGİSİ
ÖZET
Piyasada plastik borular sert termoplastik ( PVC ) malzemeden yapılır. Plastik
borular, korozyon ve aşınmaya karşı dayanıklıdır. Bundan dolayı genellikle sıva altı
ve sıva üstü tesisatlarda zayıf akım tesisatları ile radyo ve televizyon anten tesisatlarında yaygın olarak kullanılır.
Plastik boru ile yapılan tesisatlarda aşağıda isimleri yazılı olan ek parçaları kullanılır;
• Dirsek
• Kroşe ve kablo tutucuları
• Anahtar ve Buat kasası
Nemli yerlerde kullanılan malzemeler kuru yerlerde kullanılan malzemelere
oranla farklı özelliklere sahiptir.
Antigron anahtar ve prizler: Bu malzemeler yapı olarak döküm veya bakalitten
imal edilirler. Günümüzde yaygın olarak bakalitten yapılan türleri daha fazla tercih
edilmektedir.
Lamba gövdelerinin iletken giriş kısmında diğer malzemelerde olduğu gibi
rekor ve contalar mevcuttur. Bu parçaların dışında cam fanusla gövdenin birleştiği
yüzeyde lastik conta bulunur.
Nemli yer tesisatlarında kullanılan kelepçeler, paslanmaya karşı dayanıklı madenlerden veya bakalitten yapılır. Madeni kelepçelerin yüzeyi, çinko veya kadmiyum ile kaplanır.
Elektrik devrelerinde besleme hatlarını kısa devre akımı ve fazla yüklere karşı korumak için sigorta adını verdiğimiz devre elemanı kullanılır. Sigortalar elektrik
devrelerine seri olarak bağlanırlar. Sigortalar elektrikle çalışan alıcılarla birlikte bu
alıcıları kullanan bireyleri elektrik kazalarının olumsuz etkisinden korumaya yararlar.
Anahtarlı otomatik sigortalar çok az yer kaplamaları ve dar yapıları nedeniyle
günümüzde en fazla tercih edilen bir sigorta çeşididir. Anahtarlı sigortalara piyasada W otomat adı verilmektedir. W otomatlar özellikle raylar üzerine yapısında bulunan tırnaklar aracılığı ile tutturulur. Bu sigortaların mekaniki ömürleri yaklaşık olarak
20.000 kez açıp kapamaya olanak sağlamalıdır. Kontakları ark ve kaynamaya karşı
dayanıklı olduğundan W otomatlar enerji sistemlerinde güvenle tercih edilmektedir.
Otomatik sigortalar, bağlı oldukları elektrik devresini kısa devre ve aşırı akımlara W karşı koruyarak, devrenin kolayca açılmasına olanak sağlarlar.
193
3. SINIF ELEKTRİK TESİSATÇILIĞI
ELEKTRİK TESİSAT BİLGİSİ
Elektrik tesisatında küçük görülen; ancak zararları bakımından hiç de küçümsenmeyecek kaçak akımları fark ederek devreyi açan anahtarlara kaçak akım koruma anahtarları (diferansiyel koruma cihazı) denmektedir.
Elektrik lambalarını besleme devrelerine bağlamak için duy adını verdiğimiz
eleman kullanılır. Duylar lamba başlığının yapılış şekline göre süngülü duy ve vidalı
duy olmak üzere ikiye ayrılır.
Fiş, bir aygıt veya uzatma kablosundaki iletkenleri, prizdeki kontaklar aracılığı ile elektrik tesisi iletkenlerine birleştirmeyi veya bunlardan ayırmayı sağlayan bir
araçtır.
Elektrik tesislerinde iletkenleri birbirine eklemek için kullanılan ek parçalarına
klemens adı verilir.
Bunları aşağıdaki gibi sıralamak mümkündür;
• Sıra ve lüstr klemensler ( düz klemens )
• Simit klemens ( buat klemensi)
• Şapkalı klemens
• Vidalı (tırnaklı) klemens, Bakır boru klemensi
• Paratoner ( düz hat) klemensi, U ( kayık ) klemensi ve T klemens
• Ray klemensler
Elektrik enerjisini ışık enerjisine çeviren gereçlere kısaca, lamba veya ampul
denmektedir.
Fluoresant ampul: Silindirik bir cam boru şeklinde yapılan fluoresant ampulün, her iki başında tungstenden yapılmış çift sarımlı flamanlar vardır. Flamanlar ısındığında elektron yayma özelliği kazanması için üzerleri oksit tabakası ile kaplanmış
ve uçları lamba başlığı üzerindeki lamba ayaklarına bağlanmıştır. Boru şeklindeki
cam tüpün iç yüzeyi flüoresan ve fosfor madde ile kaplanmış ve tüpün içindeki hava
alınarak yerine argon gazı doldurulmuş, küçük bir damla da cıva konulmuştur.

Kaynakça: http://hbogm.meb.gov.tr/